Arsimi profesional cilësor është misioni i Qendrës për Arsim Profesional dhe Trajnim (QAPT), kështu që viti i ri shkollor sjell risi. Që nga shtatori, programet në dhjetë sektorë të arsimit të mesëm profesional janë gjelbëruar. Programet për aftësi të gjelbra do të rrisin ndërgjegjësimin për rëndësinë e një mjedisi të shëndetshëm midis nxënësve të shkollave të mesme. Kjo do të promovojë një kulturë të të mësuarit që do t’i ndihmojë nxënësit të zhvillojnë aftësitë dhe njohuritë e duhura, sjelljet dhe qëndrimet në mënyrë që ata të mund të përballen më pas me ndryshimet klimatike, tranzicionin e gjelbër, efektet e ndotjes.
Për shembull, nxënësit e shkollave të mesme do të mësojnë rreth qëllimeve të zhvillimit të qëndrueshëm, mbeturinave si lëndë e parë, qëndrueshmërisë së energjisë dhe eksperimenteve të qëndrueshme, tema që janë jashtëzakonisht të rëndësishme për trajtimin e sfidave të reja. Si lindi nevoja për gjelbërim të programit, në cilët sektorë do të ketë gjelbërim, por edhe çfarë përvoje do të fitojnë nxënësit falë lëndëve të reja zgjedhore, si dhe cila është arsyeja për rritjen e interesit për regjistrim në arsimin e mesëm profesional, Pina.mk bisedoi me Ardiana Isahi Palloshi, Udhëheqëse e Njësisë për Hulumtim, Sigurim të Cilësisë në Arsimin Profesional dhe Trajnim.
Në vitin e ri shkollor, për herë të parë do të zbatohet gjelbërimi i programeve për dhjetë sektorë në arsimin profesional. Çfarë parashikon programi?
– Viti i ri shkollor sjell mundësi të reja për nxënësit e shkollave të mesme profesionale. Në vitin e ri shkollor, nxënësve të vitit të dytë dhe të tretë të shkollave të mesme profesionale, në 10 sektorë, u jepet mundësia të mësojnë më shumë për problemet mjedisore të shoqëruara me varfërimin e lëndëve të para, burimet energjetike dhe burimet njerëzore dhe për mundësitë për veprime përkatëse në kuadër të sektorit për të cilin rsimohen. Qendra për arsim profesional si institucion përgjegjës për zhvillimin dhe promovimin e arsimit profesional në Maqedoni ka punuar për vite me radhë në integrimin holistik dhe arsimin gjithëpërfshirës për mjedisin jetësor dhe ndryshimin e klimës në arsimin profesional, por këtë vit po punon me një fokus më të madh në këtë çështje. Këto programe i përgatisin nxënësit për specifikat e profesionit në kontekstin e një tranzicioni të gjelbër.
Si lindi nevoja për këto programe?
– Sfida e proceseve të globalizimit (ekonomike, arsimore, politike, kulturore dhe mjedisore) karakterizohet nga një zgjerim i shpejtë i arritjeve shkencore, me zhvillim teknologjik teknik të pasuar nga riorganizimi i proceseve prodhuese që kontribuon në ndryshimin e përditshëm të mënyrës së jetesës, mënyrës së të menduarit, punës dhe të nxënit. Sot, ndër të tjera, një mjedis i pastër, i shëndetshëm dhe i ruajtur mirë në mbështetje të një ekonomie dhe shoqërie të qëndrueshme bëhet një sfidë për çdo shoqëri. Biznesi gradualisht po transformon prodhimin në drejtim të një pune më miqësore me mjedisin dhe fitimprurëse, duke krijuar vende të reja pune që kërkojnë kompetenca të reja. Transformimi i gjelbër dhe investimet e qëndrueshme mjedisore (të gjelbra) të kompanive në procesin e prodhimit gjithashtu kërkojnë investime në ndërtimin e kapitalit njerëzor që do të prezantojë metoda inovative të prodhimit dhe do të avancojë proceset e qëndrueshme mjedisore.
Do të citoj Andrew Kernegie: “Largoni punonjësit e mi, por më lini fabrikat, dhe bari së shpejti do të rritet në katet e fabrikës. Hiqni fabrikat e mia, por lini punonjësit e mi dhe së shpejti do të kemi një fabrikë të re dhe më të mirë”, që flet për rëndësinë e kapitalit njerëzor në zhvillimin e ekonomisë.
Prandaj, kemi konstatuar se në pjesën e arsimit që është përgjegjës për ndërtimin e kapitalit të nevojshëm njerëzor, ka nevojë për ndërhyrje dhe ndryshime. Duhet të forcohen kapacitetet e nxënësve brenda çdo profesioni, në fushën e reduktimit të problemeve mjedisore të shkaktuara nga sektorë të ndryshëm, ndërsa mësimi të bazohet në: ndotjen, mbrojtjen dhe promovimin e mjedisit dhe arritjen e ekuilibrit mjedisor. Me ndërhyrjen tonë përmes programeve mësimore në sektorë, përpiqemi të kontribuojmë për të siguruar të drejtën për një mjedis të shëndetshëm, si një e drejtë themelore civile dhe për të siguruar një ekonomi të qëndrueshme.
Cili është roli i QAPT-së në zbatimin e këtij programi?
– Roli i QAPT-së është krijimi i politikave dhe masave për forcimin e kapaciteteve të nxënësve me qëllim përballimin e ndryshimeve të shpejta në botë, përfshirë problemet mjedisore. Lidhur me këtë çështje, fokusi i QAPT-së është në dy drejtime.
- Sigurimi i parakushteve për zbatimin e 10 programeve mësimore, përkatësisht: zhvillimi i njësive modulare brenda secilit program, përgatitja e materialit mësimor për 10 programe mësimore që do të ndjekin programin, forcimi i kapaciteteve të mësimdhënësve përmes trajnimeve për zbatimin e programit.
- Sigurimi i mbulimit më të madh të nxënësve të shkollave të mesme të cilët do të fitojnë njohuri, aftësi, qëndrime dhe shprehi në lidhje me këtë çështje. Duke pasur parasysh se në vitin shkollor 2023/2024, 69% e nxënësve të shkollave të mesme janë të regjistruar në arsimin profesional, kemi një mbulim të mirë të të gjithë nxënësve të shkollave të mesme në arsimin profesional. Duke promovuar programe për aftësi të gjelbra dhe duke rritur ndërgjegjësimin për rëndësinë për një mjedis të shëndetshëm, do të rrisim interesin e nxënësve për të aplikuar dhe zbatuar një program të ofruar në shkollat e tyre që lidhet me aftësitë e gjelbra në kuadër të profesionit.
QAPT ka përgatitur: 10 programe mësimore për përmbajtjen e programuar në shkollë për 10 sektorë të arsimit profesional/profesional, 10 manuale për mësuesit dhe nxënësit që janë material ndihmës për zbatimin e programeve. Janë përkthyer në gjuhën shqipe programet mësimore dhe doracakët. Të gjitha dokumentet mund të gjenden në faqen e internetit të QAPT www.csoo.edu.mk.
Në rrjedhë janë përgatitjet për realizimin dhe zbatimin e 30 trajnimeve për rreth 500 mësimdhënës. Trajnimet do të zhvillohen në gjuhën maqedonase dhe shqipe. Mësuesit do të marrin një certifikatë si provë se janë në aftësuar zbatojnë të gjitha aktivitetet e programit dhe të ndihmojnë nxënësit të arrijnë të gjitha rezultatet e të nxënit të parashikuara nga programi. QAPT po punon për përgatitjen e mekanizmave për monitorimin dhe vlerësimin e zbatimit të programeve mësimore për aftësi të gjelbra dhe mekanizma për matjen e efektit të zbatimit të programeve midis nxënësve.
Në cilat sektorë në arsimin profesional do të futet gjelbërimi i programit?
– Përzgjedhja e sektorëve që janë të përshtatshëm për ndërhyrje bëhet nga një ekip ekspertësh për cilësinë e ajrit dhe mjedisin, në bashkëpunim me këshilltarët e QAPT-së për arsim profesional dhe trajnim. Përzgjedhja vijon nga Analiza për Aftësi të Gjelbra e kryer nga UNICEF dhe Helvetas në vitin 2022.
Në sektorët: gjeologji, miniera dhe metalurgji; ndërtim dhe gjeodezi; arte grafike; ekonomi, ligj dhe tregti, shëndetësi dhe mbrojtje sociale, bujqësi, peshkim dhe veterinari, makineri dhe trafik, transport dhe magazinim, tekstile, lëkurë dhe produkte të ngjashme, kimi dhe teknologji, është prezantuar mundësia për të studiuar përmbajtje në fushën e aftësive të gjelbra, konkretisht dhe specifike për profesionin.
Kur vendoset për sektorët për të cilët do të përgatitet një program mësimor, përparësi u jepet profesioneve që kanë përfaqësimin më të vogël në temat e mbrojtjes së mjedisit dhe aftësive të gjelbra, fushëveprimit dhe efektit në mjedis dhe burimeve njerëzore në dispozicion të QAPT-së. Nuk përjashtohet mundësia e mbulimit të katër profesioneve të tjera në periudhën e ardhshme.
Çfarë përvoje do të fitojnë nxënësit nga arsimi profesional falë risive në program?
– Programet sigurojnë fitimin e aftësive për të ndërmarrë veprime për zhvillim të qëndrueshëm me qëllim ruajtjen e mjedisit. Programet janë të ndryshme dhe specifike për secilin sektor. Modulet e para në të gjitha programet janë të përgjithshme, ndërsa në vijim janë specifike për secilin sektor. Me këto njësi modulare, nxënësit fitojnë njohuri dhe aftësi të reja se si do të veprojnë brenda profesionit për ruajtjen e mjedisit.
Për shembull, në sektorin e kimisë dhe teknologjisë, programi quhet Kimi Qarkore dhe përbëhet nga 4 njësi modulare, si më poshtë: qëllimet e zhvillimit të qëndrueshëm, mbeturinat si lëndë e parë, qëndrueshmëria e energjisë dhe eksperimentet e qëndrueshme. Njësia e parë modulare është e përgjithshme, njësia e dytë modulare u lejon nxënësve të zbatojnë rregullat dhe metodat për menaxhimin e mbetjeve dhe reduktimin e mbetjeve dhe të përdorin bio-mbeturinat si lëndë të parë dhe energji në sektorin kimik dhe teknologjik. Njësia e tretë modulare u mundëson nxënësve të analizojnë të dhënat e efikasitetit energjetik të teknologjive të energjisë së rinovueshme dhe të propozojnë zgjidhje për shfrytëzimin e burimit më të përshtatshëm të energjisë së rinovueshme në përputhje me karakteristikat gjeografike dhe klimatike lokale. Me njësinë e katërt modulare, nxënësit trajnohen për të zbatuar parimet e një laboratori të qëndrueshëm, për të ricikluar/rigjeneruar kimikatet laboratorike dhe për të ricikluar materialet në kushte laboratorike. Rezultatet e të nxënit të programit pritet të arrihen përmes aktiviteteve të tilla si: ushtrime laboratorike, aktivitete të projektit, kërkime, debate, diskutime dhe të ngjashme.
Programi që lidhet me sektorin e trafikut quhet Konceptet Mjedisore në Trafik. Me programin, nxënësit trajnohen të propozojnë zgjidhje alternative për mbajtjen e automjete ekologjike, të identifikojnë masat për mbrojtjen nga zhurma e trafikut, të krahasojnë zinxhirin konvencional dhe të gjelbër të logjistikës, avantazhet e automjeteve ekologjike, etj. Siç mund të shihet, secili program i përgatit nxënësit për specifikat e profesionit.
Cili është përfitimi i gjelbërimit i një programi dhe çfarë prisni të arrini, cili është qëllimi?
– Programet synojnë të rrisin ndërgjegjësimin mjedisor, të zhvillojnë aftësitë e gjelbra brenda profesionit, në mënyrë që nxënësit, përmes transformimit personal dhe sistematik, të mund të kontribuojnë në një mënyrë jetese më të qëndrueshme dhe të lehtësojnë kalimin në një ekonomi të gjelbër. Këto programe i përgatisin nxënësit për specifikat e profesionit në kontekstin e një tranzicioni të gjelbër. Duke zbatuar programet mësimore në 10 sektorët, nxënësit do të jenë në gjendje të ndjekin ndryshimet, të jenë të përditësuar me “botën që po ndryshon” dhe do të jenë në gjendje të ndërmarrin aktivitete për të siguruar zhvillim të qëndrueshëm brenda sektorit për të cilin po profesionalizohen. Programet sigurojnë që gjeneratat e ardhshme të kenë kompetenca specifike në fushën e tranzicionit të gjelbër dhe të inkurajohen të ndërmarrin iniciativa dhe aktivitete individuale dhe grupore për të ruajtur mjedisin.
A mendoni se duke gjelbëruar programet që mbulojnë tema të rëndësishme, interesi për arsimin profesional do të rritet edhe më shumë?
– Si rezultat i “revolucionit” teknik dhe teknologjik, njeriu është vazhdimisht i rrethuar nga ndryshimet. Për të mbijetuar, është e nevojshme të ngrihesh me ndryshimet. Arsimi ndërton dhe ngre njeriun, kështu që ne monitorojmë ndryshimet dhe i integrojmë ato në arsimin profesional, përndryshe nuk do të jemi në gjendje të mbijetojmë si nën sistem i arsimit.
Ndërhyrjet në kohë, ofrojnë arsim profesional përkatës. Prezantimi i temave në fushën e mbrojtjes së mjedisit, ndryshimit të klimës, ekonomisë së qëndrueshme, zhvillimit të qëndrueshëm, ekonomisë qarkulluese, etj., është vetëm një segment që ka të bëjë me përditësimin e arsimit profesional. Meqenëse çdo ndërhyrje e bërë në arsimin profesional që u nxit nga nevojat në ekonomi/biznes dhe monitorimi i tendencave botërore dhe evropiane pati një ndikim pozitiv në rritjen e interesit për të mësuar në arsimin profesional, padyshim që me futjen e këtyre temave, pritet më shumë interes për arsimin profesional.
Zbatimi i këtyre programeve mund të inkurajojë procese dhe shërbime të reja që, duke kursyer burime dhe energji, mund të përmirësojnë efikasitetin e kompanive ose t’u japin të rinjve ide të reja për biznes të pavarur. Të rinjtë janë të vetëdijshëm se bizneset e reja mundësojnë biznes të pavarur ose vlerësohen dhe kërkohen nga kompanitë. Kjo është diçka që mund të inkurajojë të rinjtë të ndjekin këto programe dhe mënyra se si zbatohen programet do të rrisë interesin për arsimin profesional.
Duke pasur parasysh se ka gjithnjë e më shumë interes për regjistrim në shkollën e mesme profesionale, veçanërisht duke marrë parasysh regjistrimin e këtij viti, mendimi juaj, pse është rritur interesi?
– Interesi i shtuar për arsimin profesional është rezultat i viteve të përpjekjeve të përbashkëta të të gjithë aktorëve në arsimin profesional (QAPT, MASH, Odat, Organizatat e Punëdhënësve dhe aktorë të tjerë) për të ndërtuar arsimin profesional përkatës dhe fleksibël, bazuar në parimin e partneritetit. Të udhëhequr nga këto parime, ne kemi punuar për shumë vite në ndërtimin e mekanizmave për krijimin e arsimit profesional modern, i cili do të prodhojë staf të aftë për të përballuar sfidat që dalin nga zhvillimi i teknologjisë dhe teknologjisë, tranzicionet sociale, ndryshimet mjedisore dhe ndryshimet e tjera të shkaktuara nga globalizimi. Ne punojmë intensivisht për të monitoruar tendencat në ekonomi dhe për të zbatuar ato tendenca në arsim.
Rritja e numrit të nxënësve në arsimin profesional tregon se atraktiviteti i arsimit profesional po rritet. Këtë vit shkollor, bëhet e ditur se numri i nxënësve të regjistruar në arsimin profesional do të jetë mbi 70%. Unë besoj se kjo është për shkak të qasjes moderne në arsimin profesional për sa i përket përmbajtjes për mësim dhe për sa i përket qasjes ndaj të mësuarit. Përmbajtja e mësimit përcaktohet nga nevoja e komunitetit të biznesit, duke përfshirë kompetencat e nevojshme të tregut.
Sa i përket qasjes ndaj mësimit, prezantimi i mësimit të detyrueshëm përmes punës te një punëdhënës i lejon nxënësit të mësojë në një vend pune të vërtetë duke “bërë”. Kjo qasje e të mësuarit është interesante dhe e paharrueshme, krijuese dhe lidhet me përvetësimin e aftësive. Kjo qasje ka përfitime për nxënësin, të tilla si: fitimi i njohurive, aftësive dhe kompetencave përkatëse për një kalim të suksesshëm nga shkolla në punësim, rritja e mundësive të punësimit menjëherë pas përfundimit të arsimit, mundësia për të zhvilluar sipërmarrjen, inovacionin dhe krijimtarinë e nevojshme për zhvillimin e ardhshëm profesional, zhvillimin e aftësive sociale (puna ekipore dhe bashkëpunimi me kolegët, ndarja e mendimeve dhe ideve të tjera, fitimi i përgjegjësisë, përkushtimi ndaj punës, përvojës dhe zakoneve të kujdesit për mjedisin e menjëhershëm dhe më të gjerë të dikujt (jashtë shtëpisë dhe shkollës).
Të rinjtë duan që mësojnë të praktikojnë ose mësojnë duke bërë, vetëm në këtë mënyrë arsimi bëhet më interesant për ta. Ata e gjejnë këtë në arsimin profesional, prandaj arsimi profesional në vitet e fundit ka regjistruar nxënës që duan dhe janë në gjendje të krijojnë. Mundësitë për marrjen e një kualifikimi të caktuar, punësimin ose hapjen e biznesit të tyre në moshë të re, nga njëra anë, si dhe mundësia e arsimit të mëtejshëm të vazhdueshëm, e bëjnë arsimin profesional më tërheqës.
Sa e rëndësishme është që nxënësit të fitojnë aftësi dhe njohuri, të cilat më pas do t’i vënë në praktikë për t’u marrë me çështje jashtëzakonisht të rëndësishme si ndryshimi i klimës, tranzicioni i gjelbër, efektet e ndotjes?
– Në një të ardhme që sjell shumë gjëra të paparashikueshme, padyshim që kërkohet prosperitet në konkurrencën globale të ideve, njohurive dhe aftësive. Për këtë qëllim, është e nevojshme të përmirësohen kompetencat e të gjithëve dhe t’i përshtaten kërkesave specifike të ekonomisë së re. Rritja ekonomike është e pamjaftueshme nëse nuk siguron krijimin e vendeve të reja të punës, si dhe kapitalin njerëzor cilësor dhe funksional, të angazhuar në punë produktive me kompetenca të përshtatshme. Investimi në kapitalin njerëzor është po aq i rëndësishëm sa investimi në kapitalin fizik.
Arsimi, domethënë njohja dhe përvetësimi i kompetencave të nevojshme, është baza për tejkalimin e kufizimeve që lidhen me produktivitetin e ulët të punës. Rritja ekonomike lidhet me sinergjinë midis njohurive të reja dhe kapitalit njerëzor. Ndryshimet në jetë dhe në punë kërkojnë që në vend që të presim për ndryshime, të zhvillohemi bashkë me to, t’i kalojmë dhe të ndërmarrim gjithçka të nevojshme për të siguruar zhvillimin e ekonomisë. Vetëm një arsim cilësor mund ta bëjë këtë.
Autore: Ivana Krsteska Janevska
Teksti është përgatitur në kuadër të bashkëpunimit që PINA ka me organizatën Helvetas
